نمایشگاه عکس «تبارنامه» با «فتوکلاژهای» محمدحسین نیکوپور ۵ تا ۱۲ ژوئن ۲۰۲۶ (۱۵ تا ۲۲ خرداد ۱۴۰۵) در کتابخانه عمومی «ماریا مولینر» شهر مورسیا اسپانیا برگزار می شود.
در این نمایشگاه ۱۲ اثر که محمدحسین نیکوپور با استفاده از آرشیو عکس های تاریخی، خانوادگی و یادگاری به شکل فتوکلاژ(تکه چسبانی عکس) در قالب پروژه «تبارنامه» کار کرده است در گالری هنری کتابخانه یادشده به نمایش در می آید. در این مجموعه هنرمند عکاس با استفاده از آرشیو به موضوع هویت و مهاجرت پرداخته است.
مهگان فرهنگ، کیوریتور(نمایشگاه گردان) این رویداد هنری در بیانیه نمایشگاه اشاره کرده است: وضعیتِ تعلیق، تنها جغرافیا را تغییر نمیدهند؛ بلکه ساختار حافظه، روابط عاطفی و حتی امکانِ بهیادآوردن را نیز دگرگون میکنند. آنچه باقی میماند، اغلب مجموعهای از تصاویر پراکنده، آرشیوهای ناقص و چهرههایی است که آرامآرام از مرکز خانواده حذف میشوند، بیآنکه مرگِ فیزیکی رخ داده باشد. این نمایشگاه تلاشی است برای بازخوانیِ مفهوم خانواده در بسترِ «مدرنیتهی سیال»؛ وضعیتی که زیگمونت باومن از آن بهعنوان جهانی ناپایدار، موقت و فاقد قطعیت یاد میکند. در چنین جهانی، انسان معاصر مدام در حال عبور است؛ عبور از مرزها، زبانها، خانهها و حتی از خویشتنِ خویش. خانوادهی ایرانی نیز در دهههای اخیر، تحت تأثیر بحرانهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، به شکلی خاموش دچار پراکندگی شده است؛ پراکندگیای که ردّ آن را میتوان در آرشیوهای شخصی و عکسهای خانوادگی مشاهده کرد. در این مجموعه، عکس خانوادگی دیگر صرفاً یک سند نوستالژیک نیست؛ بلکه به میدانِ مقاومتِ حافظه تبدیل میشود. هر تصویر، همزمان چیزی را ثبت و چیزی را حذف میکند. همانطور که فوکو در تبارشناسیِ حافظه و قدرت اشاره میکند، آنچه در تاریخ باقی میماند، نتیجهی سازوکارهای انتخاب، حذف و فراموشی است. آرشیو نیز هرگز بیطرف نیست؛ بلکه همواره بازتابِ فقدانها، سکوتها و حذفشدگان است. برای من، بهعنوان یک ایرانیِ دور از وطن، این تصاویر تنها بازماندههای یک گذشتهی شخصی نیستند؛ بلکه نشانههایی از یک فروپاشی جمعیاند. چهرههایی که زمانی در مرکز قاب قرار داشتند، اکنون یا مهاجرت کردهاند، یا از حافظه حذف شدهاند، یا تنها بهصورت سایهای در یک آرشیو باقی ماندهاند. این نمایشگاه دربارهی غیاب است؛ دربارهی کسانی که هنوز زندهاند اما دیگر در جغرافیای مشترکِ خانواده حضور ندارند. در جهانی که حافظه بهسرعت مصرف و فراموش میشود، بازگشت به آرشیو خانوادگی شاید آخرین تلاش برای مقاومت در برابر حذف باشد؛ مقاومتی در برابر فراموشیِ سازمانیافتهای که نهتنها تاریخ، بلکه روابط انسانی را نیز از درون تهی میکند. عکاس و هنرمند این مجموعه،که اهل ایران است حسین نیکوپور، میگوید: «تبارشناسی» «تمام خاطرهها همزمان با فراموشی “ساخته” میشوند؛ زیرا به یاد آوردنِ همهچیز به معنای غرق شدن در حافظه خواهد بود. فراموشی بخشی ضروری از شکلگیری حافظه است. با این حال، فراموشیِ گذشته در یک فرهنگ اغلب بهصورت سازمانیافته و استراتژیک عمل میکند. میلان کوندرا گفته است: “فراموشی شکلی از مرگ است که همواره در دلِ زندگی حضور دارد… اما فراموشی همچنین مسئلهی بزرگ سیاست است. هنگامی که یک قدرت بزرگ میخواهد کشوری کوچک را از آگاهی ملیاش محروم کند، از روشِ فراموشیِ سازمانیافته استفاده میکند… ملتی که آگاهی خود را نسبت به گذشتهاش از دست بدهد، بهتدریج خود را نیز از دست میدهد.” گرچه کوندرا از “فراموشیِ سازمانیافتهای” سخن میگوید که برای مثال از سوی یک دولت اشغالگر اعمال میشود، اما فرهنگها نیز میتوانند در نوعی فراموشیِ “استراتژیک” نسبت به رویدادهای دردناک مشارکت کنند؛ رویدادهایی که حفظ آنها در حافظهی فعال ممکن است بیش از حد خطرناک باشد. در عین حال، تمام حافظهی فرهنگی و تمام تاریخ در بستری شکل میگیرند که در آن جزئیات، صداها و شورهای گذشته فراموش میشوند. نوشتن یک روایت تاریخی ناگزیر مستلزم حذف برخی عناصر است. از همین رو، روایت جنگ ویتنام در ایالات متحده به گونهای تجربهی دردناک سرباز آمریکاییِ بازگشته از ویتنام را برجسته میکند که مردم ویتنام ــ چه غیرنظامیان و چه سربازان ــ به فراموشی سپرده میشوند…» در این پروژه میخواهم فرایند تهی شدن خانوادهی ایرانی از اعضای خود را، در نتیجهی عوامل اجتماعیای چون مهاجرت، از طریق آرشیو عکسهای خانوادگی نشان دهم. این مجموعهعکس حاصل بیش از ۲۵ سال عکاسی آنالوگ و دیجیتال است. در این میان، استفاده از آرشیو عکسهای قدیمی نیز بخشی از رویکرد پروژه است که به تکمیل آن کمک میکند.
محمدحسین نیکوپور در ۱۵ اردیبهشت ماه سال ۱۳۵۶ در شهر شیراز زاده شد. او عکاس، روزنامهنگار، پژوهشگر حوزه رسانه و مدرس عکاسی است که با بیش از دو دهه فعالیت حرفهای، عضو انجمن ملی عکاسان ایران، انجمن عکاسان کانادا و فدراسیون بین المللی عکاسان و نویسندگان ورزشی AIPS بوده و مسیر هنری خود را با نگاهی عمیق به واقعیتهای اجتماعی، معماری و فرهنگ پیش برده است.
نیکوپور تحصیلات آکادمیک خود را در رشته «ارتباط تصویری و عکاسی خبری» به پایان رساند. او فعالیت حرفهای خود را از سال ۱۳۷۹ خورشیدی در عرصه روزنامهنگاری آغاز کرد و سالها به عنوان عکاس خبری برای رسانههای معتبر داخلی و بینالمللی فعالیت نمود. تمرکز اصلی او در سالهای اولیه بر کشف زیباییهای بصری، ثبت لحظات اصیل زندگی و مستندسازی معماری معاصر بود. این ترکیب از نگاه هنری و دقت فنی، به آثار او هویتی دوگانه از «هنر» و «سندیت» بخشیده است.
او علاوه بر فعالیتهای میدانی، به آموزش و تئوری عکاسی نیز توجه ویژهای داشته است. نیکوپور سابقه تدریس در موسسات آموزش عالی از جمله دانشگاه ارم شیراز، موسسه آموزش عالی هنر شیراز و دانشگاه هنر شیراز را در کارنامه دارد. همچنین مدیریت کارگاههای تخصصی عکاسی و انتقال تجربیات خود به نسل جدید عکاسان، از دیگر تعهدات حرفهای اوست.
فعالیتهای محمدحسین نیکوپور در حوزههای مختلف عکاسی، پژوهش و روزنامهنگاری، منجر به کسب جوایز متعدد ملی و بینالمللی شده است. برخی از مهمترین افتخارات او عبارتند از:
– کسب مقام نخست پنجمین مسابقه عکاسی معماری ایران در بخش سایتهای تاریخی.
– عکاس برگزیده نخستین جشن عکاسان استان فارس.
– مقام سوم در چهارمین جشنواره «همه هنرمندان شهر» در بخش عکس.
– دریافت جایزه میراث ناملموس سینمای جوان و جوایز مرتبط با یونسکو.
– مقام نخست جشنواره عکس فرش«تاری خانه»
– انتخاب به عنوان خبرنگار عکاس برتر حوزه کتاب کشور.
همچنین، وی به عنوان داور در مسابقات معتبر عکاسی همچون «مسابقه عکاسی آبی»، «جشنواره عکس تالاسمی عشق من»، «جشنواره هنرهای تجسمی هنر شیراز» و «جشنواره عکس آتشنشانی شیراز» حضور داشته که این امر نشاندهنده اعتماد جامعه هنری به تخصص و دانش اوست.
نیکوپور نویسنده کتاب «جعبه عکاسی» است که مجموعهای از مقالات، نقدها و جستارهای تحلیلی در حوزه عکاسی میباشد. او همچنین به عنوان خبرنگار فعال حوزه کتاب، فرهنگ و هنر، برای رسانههایی نظیر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) و خبرگزاری مهر به انتشار مطالب تحلیلی و گزارشهای تصویری پرداخته است.
فعالیتهای نمایشگاهی او نیز گسترده و مستمر است. نخستین نمایشگاه انفرادی با نام «فتوژورنالیست» در سال ۱۳۸۲ در گالری باغ ملی شیراز برگزار شد. در سال ۱۳۹۲ نیز نمایشگاه «۱۰ تا ۱۰» را در کافه گالری فردوسی و دیوار هنر دانشگاه ارم شیراز برگزار نمود. همچنین نمایشگاه عکس «آن روان» در نگارخانه سروناز شیراز در سال ۱۴۰۰ و نمایشگاه بزرگداشت «روز شیراز» در دانشگاه تفلیس از دیگر فعالیت های اوست. علاوه بر اینها، او در دهها نمایشگاه گروهی داخلی و بینالمللی شرکت کرده است.